Piotr Guzik: Co mają wspólnego wąsy z dbaniem o męskie zdrowie?
Rafał Olejnik, prezes Kliniki Nova: Wąsy przez wieki uchodziły za jeden z atrybutów męskości, ale pod koniec lat 90. XX wieku nie były modne. Kto je nosił, ten zwracał na siebie uwagę. I właśnie dlatego właśnie wtedy grupa Australijczyków postanowiła przez cały listopad zapuszczać wąsy. Zrobili to w celach charytatywnych, by zwracać uwagę na problematykę męskiego zdrowia. Stąd też zresztą wzięło się określenie Movember. To zlepek dwóch angielskich słów: „moustache” oznaczającego wąsy oraz „november”, czyli listopad. Wąsy są dla panów takim samym symbolem profilaktyki, jak różowa wstążeczka dla pań.
Ze wstążeczką chodzi o badania pod kątem raka piersi. A na co mają zwracać uwagę wąsy?
– Początkowo chodziło głównie o profilaktykę raka jąder. To nowotwór, który dotyka głównie młodych panów, w wieku od 16 do 40 lat. W tym czasie jądra wykazują największą aktywność. Jednocześnie jest to czas, gdy większość facetów czuje się nieśmiertelna. Mało który myśli o tym, że może zachorować, nie wspominając o tym, że kiedyś umrze. Nie wyobrażają sobie, że może ich dotknąć „choroba dziadka”. A rak jąder to agresywny nowotwór młodych ludzi. Rozwija się bardzo szybko. I równie szybko potrafi zabić.
Jakie są objawy?
– Panom zawsze mówię, że jądra mają dwa i że powinny być do siebie podobne. I każdemu polecam, by te jądra co dwa tygodnie brał w swoje ręce i regularnie badał. Tu nie trzeba specjalistycznej wiedzy. Wystarczy, że poprzez regularne samobadanie pozna kształt i konsystencję jąder. Zachęcam też panie, by w tej kwestii brały męskie sprawy w swoje ręce i pomagały partnerom. A gdy wykryjemy jakieś nieregularności czy guzki, których wcześniej nie było, to będziemy wiedzieć, że doszło do zmian, z którymi należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza. Miałem pacjenta, który trafił do szpitala z bardzo powiększonymi jądrami. Pytałem go, czemu nie zgłosił się wcześniej. Odpowiedział, że najpierw nie miał czasu, by udać się do lekarza, a potem się tego bał. Ten mężczyzna zmarł po trzech tygodniach.
Czy badanie pod kątem raka jąder jest inwazyjne?
– Wystarczy USG i badanie fizykalne, które w kilka minut pozwala na diagnozę. To istotne o tyle, że ten rodzaj nowotworu przy wczesnym wykryciu daje ponad 90 procent szans na pełne wyleczenie. Bo choć jest agresywny i szybko się rozwija, rak jąder jest bardzo wrażliwy na leczenie. Inaczej, niż z rakiem prostaty, na którego profilaktykę także zwracamy uwagę w akcji Movember.
Ze statystyk wynika, że ten rodzaj nowotworu to jeden z najczęstszych „zabójców” mężczyzn.
– Można powiedzieć, że od raka jąder różni go wszystko. Ten drugi potrafi szybko zabić, ale jego objawy łatwo wykryć i jest podatny na leczenie. Natomiast rak prostaty potrafi długo rozwijać się skrycie. Objawy pojawiają się dopiero momencie, gdy doszło już do nacieków i przerzutów. A wtedy z reguły jest już za późno.
Dlaczego?
– Jeśli rak prostaty da przerzuty i zaatakuje inne organy, to jest już nieuleczalny. Terapia ma wtedy tylko charakter paliatywny. Spowalnia to, co nieuniknione. Na dodatek leczenie jest tak agresywne, że pojawiają się powikłania. Przykładowo, terapia hormonalna wpływa na układ sercowo-naczyniowy i hormonalny. Może się okazać, że pacjent umrze z powodu zawału serca. A wszystko przez raka, który w przypadku wczesnego wykrycia daje ponad 90 procent szans na wyleczenie. 90 procent szans na wyleczenie! To należy powtórzyć, aby podkreślić jak ważna jest profilaktyka.
Ta statystyka może napawać optymizmem.
– Niestety, w Polsce 25 proc. pacjentów w momencie wykrycia raka prostaty ma już przerzuty. Inne dane też nie są pozytywne. W 2022 roku z tym nowotworem zmagało się około 20 tysięcy mężczyzn. Diagnozowano go u 48 panów dziennie. Przez ten nowotwór zmarło 6 tys. z nich, co daje 15 zgonów dziennie. Te liczby porażają o tyle, że w przeciwieństwie do raka jąder, rak prostaty rozwija się bardzo powoli. Trwa to latami. Dlatego tak ważna jest profilaktyka, na którą zwracamy uwagę w akcji Movember. Wystarczy raz w roku odwiedzić urologa i przejść badanie pod kątem markerów PSA.
Czym jest marker PSA?
– Najprościej rzecz ujmując, to wskaźnik sygnalizujący ryzyko raka prostaty. Zakres normy wynosi od 1 do 4. Przykładowo, jeśli w pierwszym roku w badaniu mamy 1, to bardzo dobrze. Jeśli rok później mamy PSA na poziomie 3, to nadal jesteśmy w normie. Ale taki przyrost na przestrzeni 12 miesięcy to już jest sygnał, że coś może się dziać. To podstawa do pogłębionej diagnostyki.
Mówi pan o badaniu przesiewowym, ale badanie pod kątem raka prostaty ma też charakter inwazyjny. A to facetów zniechęca.
– Narosło wokół tego sporo mitów. Owszem, to badanie wiąże się z tym, że lekarz umieszcza palec w odbycie. Ale w swojej praktyce nie raz miałem pacjentów, którzy podchodząc do tego badania byli zdziwieni, że trwało tak krótko i że nie było aż tak nieprzyjemne, jak sobie wyobrażali. Powiem tak: strach ma wielkie oczy.
Strach przed badaniem i jego wynikami to jednak jeden z głównych powodów, dla których faceci unikają badań?
– Zdecydowanie. Pokutuje u nas stereotyp, że lepiej nie wiedzieć, że chorujemy. Wymówek jest mnóstwo. Nawał pracy, obowiązki rodzinne. Zawsze znajdzie się jakieś wytłumaczenie, by nie iść do lekarza. Choćby takie, jak przekonanie, że jak znajdzie się jeden problem, to lawinowo pojawiają się kolejne. My, mężczyźni, nie dopuszczamy do siebie możliwości, że możemy mieć problem. Myślimy, że ze wszystkim poradzimy sobie sami. Ale to przekonanie w starciu z rakiem często roztrzaskuje się w drobny mak. Poprzez Movember chcemy pokazać, że tego starcia można wyjść obronną ręką. Wystarczy się regularnie badać.
Skąd u mężczyzn ten lęk przed badaniami?
– Niska świadomość zdrowotna. Kobiety w wieku kilkunastu lat zaczynają chodzić do ginekologa. Wtedy też stykają się z problematyką nowotworów oraz ich profilaktyki. W przypadku mężczyzn pierwsze poważne badania pojawiają się znacznie później, w ramach medycyny pracy, gdy już mają ponad 20 lat. Na dodatek dopiero od niedawna dokłada się do ich zestawu przesiewowe badania pod kątem nowotworów.
A czy to nie jest tak, że my, faceci, nie chcemy, by inni faceci nas dotykali w miejscach intymnych?
– Kwestia wstydu faktycznie długo stanowiła barierę. Ale to się akurat zmienia. Mężczyźni w tej materii stają się bardziej otwarci. Zresztą, chciałbym tu raz na zawsze odczarować temat wstydu. To nie badanie jest wstydliwe. Wstydem jest udawać, że rak to nie mój problem!
Mocno powiedziane.
– Każdy mężczyzna powinien sobie zadać pytanie po co i dla kogo żyje. Jeśli mamy na utrzymaniu rodzinę, żonę, dzieci, to musimy mieć świadomość, że jak zachorujemy, bo długo ignorowaliśmy badania, to fundujemy im cierpienie i niepewność. Skoro nie myślimy o sobie, to myślmy o tych, którzy są z nami związani. Im więcej mamy do stracenia, tym bardziej powinniśmy o siebie dbać.
A czy jednym z lęków przed badaniami i leczeniem jest obawa przed utratą sprawności seksualnej?
– Diagnostyka i profilaktyka nie zaburzają i nie powodują problemów z męskością. Jeśli chodzi o raka jąder, to nawet usunięcie jednego z nich nie ma wpływu na sprawność seksualną. Nie oznacza też utraty płodności, choć może ją obniżyć. A jeśli konieczna jest chemioterapia, to przed nią od mężczyzn pobiera się i mrozi nasienie, by potem możliwe było zapłodnienie metodą in vitro. Natomiast jeśli chodzi o raka prostaty, to radykalne leczenie może powodować zaburzenia erekcji. Czego można jednak uniknąć, jeśli będziemy się regularnie badać.
Z tych, co się często badają, inni mężczyźni często się podśmiewają.
– Poprzez Movember walczymy z etosem faceta ze stali, którego nic nie boli. A nawet jak boli, to zaciska zęby i nie daje po sobie poznać, że coś mu dolega. Po to ciało daje nam sygnały, że coś nam dolega, byśmy reagowali. Ludzie często chodzący do lekarza są jednak bezpieczniejsi. To lepsze, niż być stuprocentowym „twardzielem” i umrzeć na nowotwór.
Co jeszcze zabija facetów?
– Poza problemami onkologicznymi najczęściej jest to stres, przepracowanie i mit mężczyzny, który ze wszystkim radzi sobie sam. Jeśli masz problemy z tym, z czym do tej pory radziłeś sobie bez większych kłopotów, to jest to pierwszy sygnał, by poszukać pomocy psychologicznej. Ponieważ to jeden ze zwiastunów depresji.
Ale sam model męskości jednak się zmienia. Coraz bardziej dbamy o siebie. Wracając do domu z pracy nie uwalamy się z piwem przed telewizorem, by oglądać mecz w kapciach, tylko przebieramy się i lecimy na siłownię, wsiadamy na rower, aktywnie spędzamy czas z dziećmi.
– Zmiany następują, ale nadal nie brak takich mężczyzn, których określa się mianem kanapowców. I wszyscy, ci mniej i bardziej aktywni, doświadczają ogromnej presji. Owszem, coraz więcej mężczyzn zaczyna otwarcie mówić o swoich problemach, zamiast dusić je w sobie. To jest istotne, ponieważ statystycznie mężczyźni znacznie częściej odbierają sobie życie. Ale jednocześnie obserwuję wśród młodych przechył w drugą stronę. Przez rosnącą wrażliwość są bardzo krusi. Łatwo ich urazić. W pewnym sensie mamy do czynienia z feminizacją mężczyzn. Ale mimo tego mają oni o wiele niższą świadomość swojego ciała, niż panie.
Movember więc to nie tylko zachęta do profilaktyki męskich chorób, ale i ogólnie do dbania o siebie?
– Na przykład poprzez zmianę diety na taką, za sprawą której nie będziemy musieli przejmować się nadwagą. Mamy w Polsce rosnący problem otyłości. A prawda jest taka, że kilogramy gubimy w kuchni, nie na siłowni. Tu kluczowe jest nie tylko jak często i ile, ale także co jemy. Rośnie nam problem nowotworów przewodu pokarmowego. Trudno tego nie wiązać ze spożywaniem dużych ilości wysoko przetworzonej żywności. Chemia w niej zawarta także nas zabija. O tym zresztą będziemy mówić na konferencji dotyczącej m.in. świadomości dietetycznej, jaka odbędzie się 16 listopada w Opolu.
Jak w ramach Movember zamierza pan zachęcać mężczyzn do badań?
– Przed laty odwiedzałem wraz z innymi lekarzami i ambasadorami inicjatywy centra handlowe. Tam jest mnóstwo facetów w roli tragarzy zakupów. Zwracaliśmy się nie tylko do nich, ale też do kobiet, które im towarzyszą. Zachęcaliśmy je mówiąc, że jeśli naprawdę zależy im na ich partnerze, to powinny przyprowadzić go na badanie. I to pomagało. Z czasem zaczęliśmy jednak działać szerzej. Teraz powołujemy „Jajobus”. Będziemy z nim jeździć na wydarzenia takie jak dożynki czy święta miast, oferując badanie na miejscu. Wszystko po to, by dotrzeć do jak najliczniejszej grupy mężczyzn.
Jak się już uda faceta namówić na badania, to jak często powinien je przechodzić?
– To zależy od wieku oraz historii zdrowotnej w rodzinie. Przykładowo, jeśli ktoś miał wśród bliskich przypadki raka prostaty, to po 45. roku życia powinien dwa razy do roku odwiedzać urologa oraz przechodzić testy PSA. Ktoś bez takiej historii może to robić nieco rzadziej. Młodych uczymy samobadania jąder, żeby sprawdzali stan swych klejnotów co najmniej raz w miesiącu. Zasadniczo jednak mówię pacjentom, że każdy dżentelmen bada się co najmniej raz w roku. Dłuższe przerwy to już gra w rosyjską ruletkę. Z czasem z coraz większą liczbą kul w bębenku.
Czytaj także: Sławomir Szmal, nowy prezes ZPRP: Nasze sukcesy nie zostały wykorzystane
***
Odważne komentarze, unikalna publicystyka, pasjonujące reportaże i rozmowy – czytaj w najnowszym numerze tygodnika „O!Polska”. Do kupienia w punktach sprzedaży prasy w regionie oraz w formie e-wydania
