Jolanta Jasińska-Mrukot: – Do waszego ośrodka trafiają nie tylko dorośli, ale także ich dzieci i młodzież. Czy są to wyłącznie dzieci z rodzin osób uzależnionych?
Joanna Podgórska: Nie trafiają do nas wyłącznie dzieci z rodzin, w których występuje uzależnienie. Każdy może zgłosić się po pomoc i skorzystać z diagnozy. Pracujemy zarówno z osobami uzależnionymi, jak i ich bliskimi: partnerami, rodzicami oraz dziećmi. Zdarza się, że trudności przejawia dziecko, podczas gdy rodzice nie dostrzegają problemu u siebie.
Nasza oferta jest na tyle szeroka, że możemy ją dostosować do indywidualnych potrzeb. Obejmuje psychoterapię indywidualną, rodzinną i grupową, a także warsztaty dla rodziców i młodzieży czy trening umiejętności społecznych. Jeśli okaże się, że nie jesteśmy właściwą placówką, wskażemy miejsce, w którym dana osoba otrzyma odpowiednią pomoc. Chciałabym podkreślić, że obowiązuje nas tajemnica zawodowa. Jesteśmy niezależni od innych instytucji, nie przekazujemy informacji osobom postronnym i nie sporządzamy opinii dla szkół, czego często obawia się młodzież.
– Na jakie zmiany w zachowaniu dziecka powinni zwrócić uwagę rodzice?
– Niepokój powinna wzbudzić każda wyraźna zmiana w zachowaniu lub sposobie spędzania czasu. Jeśli dziecko było towarzyskie, chętnie spotykało się z rówieśnikami, a nagle zaczyna się izolować, zamyka się w sobie, nie chce rozmawiać czy rezygnuje z dotychczas ważnych aktywności, na przykład sportu, jest to sygnał alarmowy. Rodzice często zgłaszają również problemy ze snem. Zdarza się, że dziecko do późnych godzin nocnych korzysta z telefonu, co później przekłada się na trudności w funkcjonowaniu w ciągu dnia.
Warto też zwrócić uwagę na zmiany w sposobie odżywiania, szczególnie u nastoletnich dziewcząt, oraz na nadmierne skoncentrowanie się na jednym temacie. Bywa, że dziecko mówi wyłącznie o jednej grze czy aktywności i nie interesuje go nic poza tym.
– Jak bardzo uzależnienie rodzica wpływa na dziecko?
– W klasyfikacjach funkcjonuje pojęcie „rodzinne obciążenie nadużywaniem alkoholu i innych substancji psychoaktywnych”. Oznacza ono, że dzieci, a później także dorośli wychowujący się w takich rodzinach, ponoszą konsekwencje uzależnienia rodziców.
– Co jest charakterystyczne dla zachowania dziecka wychowującego się z uzależnionym rodzicem?
– Spektrum możliwych reakcji jest bardzo szerokie i zależy od tego, jak funkcjonowała dana rodzina. Jedne dzieci silnie się wycofują, stając się tzw. niewidzialnymi dziećmi. Są bardzo grzeczne, pozornie dobrze sobie radzą, dlatego otoczenie postrzega je jako bezproblemowe. To jeden ze sposobów radzenia sobie z trudną sytuacją domową.
Później często słyszymy: „Nigdy byśmy nie przypuszczali, że w tej rodzinie były takie problemy”. Z kolei łatwiej zauważyć trudności u dzieci, które przejawiają zachowania buntownicze. W młodszym wieku mogą pojawiać się problemy wychowawcze i agresja, a w okresie dorastania konflikty z prawem czy innymi instytucjami. To często nieświadomy sposób sygnalizowania, że w rodzinie dzieje się coś złego.
– Dlaczego te dzieci próbują zwrócić na siebie uwagę?
– Nie jest to działanie celowe. Jednak w wyniku takich zachowań dzieckiem zaczynają interesować się różne instytucje, które mogą dostrzec problem i udzielić rodzinie wsparcia. Jest też odwrotna strategia. Dziecko może uznać, że jeśli będzie wyjątkowo grzeczne i osiągnie bardzo dobre wyniki w nauce, sytuacja w domu się poprawi. Istnieje również grupa dzieci określanych mianem rodzinnych bohaterów. Najczęściej jest to najstarsze dziecko w rodzinie, które przejmuje odpowiedzialność niewspółmierną do swojego wieku. Opiekuje się młodszym rodzeństwem, gotuje, sprząta i wykonuje wiele obowiązków domowych.
– Chodzi o sytuację, w której nastolatek przejmuje obowiązki matki lub ojca?
– Tak. To bardzo obciążająca rola życiowa, ponieważ dziecko zostaje zmuszone do funkcjonowania jak osoba dorosła. Nie doświadcza dzieciństwa w naturalny sposób, a konsekwencje tego będzie odczuwać również w dorosłym życiu. Samo dorastanie w rodzinie z problemem uzależnienia nie przesądza jednak o wystąpieniu wszystkich tych trudności. Choć skutki bywają bardzo poważne, wiele zależy od tego, jak rodzina radzi sobie z problemem.
– Co to oznacza? Czy u wszystkich dzieci pojawią się podobne konsekwencje?
– Jeżeli w rodzinie istnieje gotowość do zmiany, a o uzależnieniu mówi się otwarcie, ryzyko poważnych konsekwencji jest mniejsze. Jeśli nie zamiata się problemu pod dywan i nie tłumaczy, że „mamusia leży na kanapie, bo jest zmęczona”, albo „tatuś codziennie odpoczywa, bo za dużo pracuje”, dziecko ma szansę lepiej zrozumieć sytuację. W takich rodzinach młodzi ludzie zwykle lepiej radzą sobie zarówno w okresie dorastania, jak i później, w dorosłym życiu.
– Czyli należy powiedzieć wprost, że mama jest pijana albo że tata jest uzależniony od narkotyków?
– Dziecku trzeba mówić prawdę, ale w sposób dostosowany do jego wieku. Są metody przekazywania nawet bardzo trudnych informacji tak, by były dla niego zrozumiałe i bezpieczne.
– To bardzo trudne. Co można powiedzieć na przykład ośmioletniemu dziecku, którego mama lub tata są uzależnieni od alkoholu?
– Można powiedzieć, że mama lub tata są chorzy. To zgodne z prawdą, ponieważ uzależnienie jest chorobą. Trzeba też podkreślić, że tę chorobę można leczyć. Tam, gdzie w rodzinie jest otwartość i gotowość do rozmowy o problemie, wszyscy zwykle radzą sobie lepiej niż w domach, w których uzależnienie pozostaje tematem tabu albo wręcz zaprzecza się rzeczywistości. To właśnie w takich rodzinach skutki uzależnienia bywają najbardziej dotkliwe.
– Czy takie zaprzeczanie i zaklinanie rzeczywistości polega na przekazywaniu dziecku nieprawdy? Na przykład wtedy, gdy wybuchy złości czy agresji tłumaczy się tym, że zapracowanemu człowiekowi po prostu się zdarzają?
– Tak. I wcale nie jest rzadkością, że takie sytuacje są przemilczane. Jeśli się o nich nie rozmawia, dzieci bardzo szybko uczą się, że jest to temat tabu. Kiedy później rozmawiamy z takimi dziećmi, często słyszymy: „nie pamiętam”, „nie wiem”, „to było dawno”. Widać, że nie jest to temat, o którym można mówić otwarcie.
– Czyli dziecko wypiera trudne doświadczenia?
– Jeśli dorosły o nich nie mówi, istnieje duże prawdopodobieństwo, że dziecko również będzie je przemilczać. Tam, gdzie są trudne i niewypowiedziane sprawy, pojawia się ogromne napięcie. Dzieci wyczuwają je niemal od chwili narodzin. Nawet bardzo małe potrafią rozpoznać, czy otoczenie jest bezpieczne. Jeśli odbierają sygnały zagrożenia, szybko uczą się na nie reagować.
– Jak reagują na trudne sytuacje?
– Bardzo szybko uczą się, że mamę czy tatę trzeba udobruchać. Zaśpiewać piosenkę, wyrecytować wierszyk, odwrócić uwagę od problemu. Być wyjątkowo grzecznym, nadmiernie miłym albo posprzątać cały dom, by nikt się nie zdenerwował. Wszystko dzieje się poza słowami, a takie strategie, powtarzane przez lata, prowadzą do utrwalania określonych ról rodzinnych. Później takie osoby trafiają do nas na terapię, już jako nastolatki albo dorośli.
– A jak zachowuje się nastolatek trafiający do was na terapię?
– To zależy od tego, jak funkcjonuje uzależniony domownik. Czasem ktoś się upija, a potem przesypia resztę dnia. W rodzinie panuje wtedy inna atmosfera niż w sytuacji, gdy osoba uzależniona po alkoholu staje się sprawcą przemocy. W takim domu trzeba się bać, uciekać i każdego dnia przygotowywać na to, co może wydarzyć się po powrocie ze szkoły. Wiele zależy także od otoczenia, przede wszystkim od drugiego rodzica. Od tego, czy chroni dziecko przed skutkami uzależnienia, czy przeciwnie – obciąża je dodatkowymi obowiązkami i włącza do domowego „systemu ratunkowego”.
– W jaki sposób dziecko bywa w niego włączane?
– Otrzymuje rolę, która należy do dorosłych. Słyszy: „Idź porozmawiaj z tatą” albo „Przyprowadź tatę, bo ciebie posłucha, a mnie nie”. To bardzo trudne sytuacje, a jednak nadal się zdarzają. Dlatego apeluję do osób żyjących z uzależnionymi partnerami czy partnerkami, by nie obarczały dzieci odpowiedzialnością za rozwiązywanie takich problemów.
– W waszym ośrodku pracujecie z całymi rodzinami, w których występuje uzależnienie?
– Pierwszym warunkiem terapii rodzinnej jest ustabilizowana abstynencja. Nie można skutecznie pracować z rodziną, jeśli uzależnienie pozostaje aktywne. Najpierw człowiek podejmuje leczenie własnego uzależnienia, później pojawia się potrzeba wsparcia dla drugiej dorosłej osoby – żony, partnerki czy partnera. Znacznie rzadziej myśli się o tym, że terapii mogą potrzebować również dzieci.
– Czyli dzieci rzadko trafiają na terapię?
– Częściej wtedy, gdy same zaczynają sprawiać trudności wychowawcze. Rodzinom niełatwo jednak przyjąć do wiadomości, że nie są to wyłącznie problemy dziecka, lecz często konsekwencja tego, co przez lata działo się w domu. Jak widać, każdy członek rodziny ma tu coś do przepracowania.
– Coraz rzadziej postrzegamy już uzależnienie jako problem dotyczący wyłącznie osób zmarginalizowanych. Alkoholizm, narkomania czy hazard dotykają także ludzi dobrze sytuowanych. W konsekwencji dzieci pochodzą z bardzo różnych środowisk.
– Większość osób uzależnionych funkcjonuje na co dzień całkiem dobrze. Trudno rozpoznać je na ulicy. Mają pracę, rodziny, często osiągają zawodowe sukcesy. Profil osoby uzależnionej bardzo się zmienił i zależy również od rodzaju przyjmowanych substancji. To choroba, która nie zna granic społecznych. Dotyka zarówno kobiet, jak i mężczyzn, ludzi młodych i starszych. Wciąż jednak żyjemy stereotypem sprzed dekad, że osoba uzależniona to ktoś, kto całymi dniami siedzi na ławce pod sklepem. Dziś rzeczywistość wygląda zupełnie inaczej.
– W tych wszystkich środowiskach są dzieci, które świetnie się uczą i chodzą do najlepszych szkół?
– Gdybyśmy założyli, że dziecko z dobrej szkoły albo zamożnego domu jest wolne od takich problemów, moglibyśmy przeoczyć grupę młodych ludzi, którzy równie mocno potrzebują wsparcia i uwagi. Objawy, o których mówiłam, mogą dotyczyć każdego.
– Jakie są najtrudniejsze zachowania, z którymi spotykacie się u młodzieży?
– Największym wyzwaniem było, jest i niestety będzie ryzyko samobójcze wśród młodych ludzi. Badania pokazują, że w rodzinach dotkniętych uzależnieniem jest ono wyższe. Podobnie dzieje się wszędzie tam, gdzie brakuje poczucia bezpieczeństwa i emocjonalnego wsparcia. Trzeba o tym mówić głośno.
Czasami wydaje nam się, że robimy dla dziecka wszystko, zapewniając mu różne dobra materialne. To oczywiście ważne, ale najistotniejsze pozostaje porozumienie i rozmowa. Tymczasem coraz częściej brakuje czasu, by usiąść naprzeciw siebie i spojrzeć sobie w oczy. Nie chodzi o to, by zakładać najgorszy scenariusz, lecz by pamiętać, że uważność rodziców jest niezbędna. Życie młodego człowieka zmienia się dziś bardzo szybko i jest niezwykle intensywne.
– Wszyscy powtarzamy, że musimy się zatrzymać i znaleźć czas dla bliskich. To brzmi już niemal jak banał.
– Tak, wszyscy o tym mówimy. I jeszcze nie spotkałam nikogo, kto twierdziłby, że to nieprawda. Kiedy jednak przyjrzymy się temu, jak żyjemy i pracujemy, okazuje się, że często nie realizujemy tego, co uznajemy za najważniejsze. Pozostaje to jedynie deklarowaną wartością.
– W Opolu organizowany jest przegląd teatrów terapeutycznych. Kiedyś, oglądając jeden ze spektakli, pomyślałam, że jako dorośli często całkowicie przestajemy rozumieć własne nastoletnie dzieci. Może więc rodzice powinni obowiązkowo uczestniczyć w takich przedstawieniach?
– Różnych inicjatyw zdecydowanie nie brakuje. Właśnie przygotowujemy warsztaty dla rodziców dzieci i młodzieży i już jest grupa osób deklarujących udział. Zawsze jednak będą też tacy, którzy nie przyjdą. Nie chodzi o to, by organizować coraz więcej wydarzeń, ale by dotrzeć do tych, którym wydaje się, że problem ich nie dotyczy albo nie jest szczególnie istotny. Tymczasem naprawdę łatwo przeoczyć sygnały, że dziecko potrzebuje pomocy.
Czytaj także: Bohaterowie codzienności uhonorowani. Wśród nich 11-latka, która uratowała swoją mamę

***
Odważne komentarze, unikalna publicystyka, pasjonujące reportaże i rozmowy – czytaj w najnowszym numerze tygodnika „O!Polska”. Do kupienia w punktach sprzedaży prasy w regionie oraz w formie e-wydania



